Wat de penopauze en dalend testosteron doet met je gevoel van mannelijkheid

Leestijd 8 minuten
auteur Ruben Zuilhof

Wat de penopauze doet met je gevoel van mannelijkheid

Minder zin in seks, een erectie die minder vanzelf gaat, kracht die afneemt en een buik die blijft. Het zijn precies de dingen die veel mannen onbewust koppelen aan man-zijn. Veranderen ze, dan voelt dat al snel als een verlies. Alsof je iets kwijtraakt van wie je bent.

Mannen rond de veertig die bij mij in de coachpraktijk komen, beginnen meestal over hun werk of hun relatie. Pas na een paar sessies vertellen ze dat ze al maanden slecht slapen, weinig zin hebben in seks of zich minder man voelen. Dat stuk hielden ze tot dan toe voor zich, vaak ook voor hun partner.

Mannelijkheid die rust op kracht, prestaties en een libido dat altijd aanstaat, wankelt zodra je lijf verandert. Volwassen mannelijkheid heeft een steviger fundament. Je neemt de regie over je eigen leven, ook over je lijf. Je durft eerlijk te kijken naar hoe je leeft en vraagt hulp als iets niet goed voelt. Met je huisarts praten over je libido of je erecties vraagt meer lef dan online een testosteronbooster bestellen.

Bestaat de penopauze echt?

In elk geval anders dan de menopauze bij vrouwen. Bij vrouwen vindt rond de menopauze een duidelijke hormonale verandering plaats en stopt uiteindelijk de menstruatie. Bij mannen bestaat zo'n scherp biologisch omslagpunt niet. De term penopauze of andropauze is daarom geen officiële medische diagnose.

Wel neemt het testosteronniveau bij veel mannen geleidelijk af naarmate ze ouder worden. Dat begint al ruim voor je zestigste. Vanaf grofweg het dertigste tot veertigste levensjaar kunnen testosteronwaarden langzaam dalen. De NHS spreekt gemiddeld over ongeveer 1 procent per jaar, met grote verschillen tussen mannen. Bovendien veroorzaakt die daling lang niet automatisch klachten. Dus ja, het mannenlichaam verandert met de leeftijd. En nee, niet iedere vermoeide veertiger zit ineens in de penopauze.

Wat doet testosteron eigenlijk?

Testosteron wordt voornamelijk in de testikels gemaakt en speelt op allerlei plekken in het lichaam een rol. Het is onder andere betrokken bij:

• Libido en seksuele functie
• Spiermassa en spierkracht
• Botten
• Productie van zaadcellen
• Lichaamsbeharing
• Verdeling van lichaamsvet
• Aanmaak van rode bloedcellen

Testosteron wordt vaak neergezet als hét hormoon van mannelijkheid. Juist daardoor voelt een dalende waarde voor veel mannen als een aanval op hun identiteit. Dat beeld is te simpel. Meer testosteron maakt je niet automatisch mannelijker of krachtiger, en hoe goed je je voelt als man kun je niet terugbrengen tot één hormoonwaarde.

Deze klachten worden vaak aan de penopauze gekoppeld

Mannen kunnen tijdens het ouder worden bijvoorbeeld merken dat ze

• Minder energie hebben
• Minder zin in seks hebben
• Minder vaak spontane of ochtenderecties hebben
• Moeilijker een erectie krijgen of houden
• Spiermassa of kracht verliezen
• Makkelijker vet rond hun buik opslaan
• Minder motivatie ervaren
• Slechter slapen
• Sneller geïrriteerd zijn
• Moeite hebben met concentreren
• Zich somberder voelen

Dit zijn ook klachten die bij een daadwerkelijk testosterontekort kunnen voorkomen. Vooral een verminderd libido, erectieproblemen en minder spontane ochtenderecties zijn specifiekere signalen die raken aan hoe mannelijk je jezelf voelt. Daardoor zijn het ook de klachten waar mannen het langst over zwijgen, tegenover hun partner, hun vrienden en hun huisarts.

Daar zit meteen het probleem. Bijna al deze klachten kunnen óók iets anders betekenen.

Misschien zijn het je hormonen, misschien is het je leven

Stel, je bent 43. Je hebt twee kinderen en een verantwoordelijke baan en wilt toch graag bij je gezin aanwezig zijn. Je slaapt regelmatig zes uur, zit het grootste deel van je werkdag en drinkt vier avonden per week alcohol. Je sport wanneer het uitkomt en je hebt voortdurend dingen aan je hoofd. En je voelt je moe. Dan kun je denken dat je testosteron wel laag zal zijn. Dat is nog helemaal niet gezegd. 

Slechte slaap, chronische stress, somberheid, overgewicht, weinig beweging, alcohol, relatieproblemen en andere lichamelijke aandoeningen kunnen vergelijkbare klachten geven. Ook de NHS waarschuwt dat klachten die als male menopause worden beschreven vaak helemaal niet door hormonen komen. Misschien is dat wel het belangrijkste inzicht rond de penopauze. Zoek niet automatisch een hormonaal antwoord op een probleem dat ergens anders kan ontstaan.

Leeftijd speelt wel degelijk een rol

Dat je lichaam verandert als je ouder wordt, is natuurlijk geen verzinsel. Op je 25e kon je misschien drie nachten slecht slapen, uitgaan en daarna gewoon weer trainen. Op je 42e reageert je lijf daar waarschijnlijk anders op. 

• Herstel wordt belangrijker
• Spiermassa behouden vraagt meer aandacht
• Extra kilo's blijven makkelijker hangen
• Je lichaam tolereert jarenlang slaaptekort en ongezonde gewoontes minder goed

Daarnaast veranderen hormoonspiegels gedurende het leven, en ook je prostaat kan klachten gaan geven in de loop der jaren. Die ontwikkeling verschilt enorm per persoon. Er zijn mannen van 55 met normale testosteronwaarden en mannen van 35 met een werkelijk tekort. Je geboortedatum stelt dus geen diagnose.

Wanneer is er echt sprake van een testosterontekort?

Een echt testosterontekort heet medisch hypogonadisme. Daarbij produceert het lichaam onvoldoende testosteron. Dat kan verschillende oorzaken hebben. Soms ligt het probleem bij de testikels zelf, soms bij de hormonale aansturing vanuit de hersenen. Ook bepaalde ziekten, medicijnen, obesitas en andere gezondheidsproblemen kunnen bijdragen.

Een testosterontekort wordt dus niet vastgesteld doordat iemand zegt dat hij moe is en minder zin in seks heeft. Een diagnose vraagt passende klachten én herhaaldelijk aantoonbaar lage testosteronwaarden in bloedonderzoek. De Endocrine Society benadrukt in haar richtlijn dat symptomen alleen onvoldoende zijn om hypogonadisme vast te stellen.

Kun je op je 35e of 40e al een laag testosteron hebben?

Ja. Daarom is het misleidend om een laag testosteron alleen als probleem van oudere mannen te zien. Overgewicht hangt bijvoorbeeld sterk samen met lagere testosteronwaarden. Ook slaapapneu, bepaalde medicijnen en sommige chronische ziekten kunnen een rol spelen. Een man van 38 met aanhoudende klachten hoeft dus niet te denken dat hij te jong is voor iets hormonaals. Hij hoeft evenmin te concluderen dat het testosteron moet zijn. Laat het uitzoeken door je huisarts.

Wat kun je zelf doen voordat je vijftig bent?

Ouder worden kun je niet voorkomen. Je hebt wel veel invloed op de omstandigheden waarin je lichaam ouder wordt. En op hoe stevig je je als man blijft voelen terwijl dat gebeurt.

1. Bouw spiermassa op en houd die vast

Krachttraining wordt steeds belangrijker naarmate je ouder wordt. Spiermassa draagt bij aan kracht, belastbaarheid, stofwisseling en hoe goed je functioneert. Regelmatig bewegen hoort bovendien bij de eerste leefstijladviezen voor mannen met overgewicht en een functioneel testosterontekort. Met trainen werk je dus aan meer dan hoe je er nu uitziet. Je investeert in het lichaam waarmee je straks vijftig, zestig en zeventig wordt.

2. Neem slaap serieuzer dan je waarschijnlijk doet

Veel mannen behandelen slaap als de tijd die overblijft als werk, kinderen, sporten, Netflix en hun telefoon klaar zijn. Terwijl slaap een basisvoorwaarde is voor herstel. Ben je structureel moe, prikkelbaar, ongeconcentreerd of ontbreekt je libido? Kijk dan ook naar een veel simpelere vraag. Hoe goed slaap ik eigenlijk? 

Hard snurken, ademstops en enorme vermoeidheid overdag verdienen extra aandacht. Slaapapneu hangt samen met hypogonadisme en kan op zichzelf al forse vermoeidheid veroorzaken.

3. Let op je buik, meer dan op je gewicht

Overgewicht en vooral veel buikvet hangen samen met lagere testosteronwaarden. Daar zit een vervelende wisselwerking in. Meer vetmassa kan samengaan met lagere testosteronwaarden, terwijl een laag testosteron weer kan samengaan met minder spiermassa en meer vet. Lang niet iedere man met een buik heeft een hormonaal probleem. Je middelomtrek vertelt wel iets over je metabole gezondheid.

4. Kijk kritisch naar alcohol

Een paar glazen om te ontspannen. Een borrel na het werk. Wijn in het weekend. Bij veel mannen sluipt alcohol ongemerkt van iets incidenteels naar iets gewoons.

Slaap je slecht, kom je aan, heb je minder energie of gaat je libido achteruit? Dan is het logisch om te onderzoeken welke rol alcohol daarin speelt. Je hoeft niet ieder probleem hormonaal te maken als er iedere avond een slaapverstoorder in een glas wordt geschonken.

5. Neem stress serieus voordat je lichaam dat voor je doet

Stress merk je ook in je lijf. Langdurige werkdruk, financiële zorgen, spanning in je relatie, ouderschap en continu de innerlijke criticus aan hebben staan kunnen invloed hebben op je slaap, energie, stemming en seksualiteit. Precies de gebieden waarop mannen vervolgens online gaan zoeken naar symptomen van laag testosteron.

Vraag jezelf dus ook af of je hormonaal uitgeput bent, of gewoon uitgeput. In mijn coachpraktijk voor mannen ligt het antwoord vaak dichter bij het tweede. Mannen die jarenlang doorgaan, regelen en dragen, en zichzelf onderaan hun eigen lijstje zetten. Die vraag eerlijk beantwoorden is vaak al een eerste stap.

En hoe zit het met testosteronboosters?

Online bestaat een enorme markt rond mannen die zich niet optimaal voelen. Testosteronboosters, supplementen, kruiden, optimalisatieprogramma's en hormoonklinieken. Ze spelen slim in op het gevoel minder man te zijn, met een aantrekkelijke boodschap. Het ligt aan je hormonen en die moeten gewoon omhoog.

Bij een man zonder vastgesteld testosterontekort is zomaar testosteron gebruiken geen onschuldige gezondheidsoptimalisatie. Testosterontherapie is bedoeld voor mannen bij wie een tekort is vastgesteld. Richtlijnen raden af om alle gezonde mannen routinematig te testen of testosteron te gebruiken om energie, kracht of concentratie tijdens normaal ouder worden te verbeteren. Bovendien kan testosterontherapie de eigen zaadcelproductie verminderen en daarmee je vruchtbaarheid. Voor mannen die nog kinderen willen is dat een belangrijk punt.

Wanneer laat je je testosteron controleren?

Laat je testosteron controleren als je aanhoudende klachten hebt die bij een tekort kunnen passen. Bijvoorbeeld een combinatie van

• Duidelijk afgenomen libido
• Aanzienlijk minder ochtenderecties
• Erectieproblemen
• Langdurige onverklaarde vermoeidheid
• Afname van spiermassa of kracht
• Problemen met vruchtbaarheid
• Veranderingen die niet goed te verklaren zijn door je leefstijl of omstandigheden

Bespreek dat met je huisarts, ook als het ongemakkelijk voelt en je je schaamt om over je erecties te beginnen. En trek geen conclusies op basis van één losse hormoonmeting. Een testosteronwaarde schommelt, en de diagnose vraagt passende klachten én zorgvuldig bloedonderzoek.

De interessantste vraag gaat over hoe je leeft

De term penopauze doet vermoeden dat er een moment komt waarop het mannenlichaam ineens achteruitgaat. Zo werkt het niet. Wel gebeurt er rond je dertigste, veertigste en vijftigste iets anders. Je lichaam wordt steeds eerlijker over hoe je ermee omgaat.

Wat je op je 25e nog compenseerde met jeugd, herstelvermogen en een paar goede nachten slaap, lukt later misschien niet meer vanzelf. Je gevoel van mannelijkheid kan daardoor gaan schuiven. Dat is een goede reden om eerder verantwoordelijkheid te nemen voor je slaap, kracht, gewicht, stress, seksualiteit en intimiteit, relaties en je gezondheid. Liefst nu al, lang voor je zestigste.

Een man die zijn lijf kent, signalen serieus neemt en op tijd hulp vraagt, staat stevig. Ook als zijn testosteron daalt. Dat is volwassen mannelijkheid. Wil je eens sparren over volwassen mannelijkheid, meer open en aanwezig worden voor jezelf en je omgeving en hoe dat er voor jou uit zou kunnen zien? Neem contact op met Ruben Zuilhof, gespecialiseerd coach voor mannen. Of plan direct een kennismaking via onderstaande knop:

Kennismaking plannen >

Ruben Zuilhof is coach voor mannen en gespecialiseerd in dit thema. 

Lees meer over Ruben Zuilhof >